ZORUNLU GEZGİN SEYDÎ ALİ REİS

Gezi edebiyatımızın önemli yazarlarından olan Seydî Ali Reis (ö. 1562), dededen babaya, denizci bir ailenin çocuğudur. O, Barbaros Hayreddin Paşa'nın yanında çeşitli seferlere katılan, denizlerde fetih hayali gören bir denizcidir. Tersane kethüdalığından kaptanı deryalığa uzanan göz kamaştırıcı bir başarı hikâyesine sahiptir. Denizcilikle ilgili bilgisini gösteren eserler kaleme almıştır.

Belki de emekliliğini Galata'daki köşkünde şiir sohbetleriyle geçirmeyi planlıyordu. Ancak kader ona başka bir görev verdi. Ömrünün son yıllarında Mısır kaptanlığına getirildi. Portekizlilerle yaptığı savaşlarda hüsrana uğrayınca, Hindistan'dan İstanbul'a kara yoluyla dönmek zorunda kaldı. Altmışlı yaşlardaydı, dönüşünden beş yıl sonra vefa etti. Gezginliği, Evliya Çelebi gibi kendisi istememişti. Bu yüzden ona Zorunlu Gezgin dense yeridir.

Bu yolculuğun sonrasında Kanuni'ye ayrıntılı bir "Asya raporu" sunmuş oldu. Bu sayede, sadece denizcilikle ilgili eserleri ve şiirleriyle anılacakken, Mir'âtü'l-Memâlik (Ülkelerin Aynası) adını verdiği eşsiz gezi kitabı ile anılır oldu.

Mir'âtü'l-Memâlik, verdiği bilgiler bakımından XVI. yy. Türk dünyası kültür, sanat, edebiyat ve tarihi için önemli bir kaynak durumundadır. Onun, bu uzun yolculuğunda uğradığı şehir, kasaba, dağ, nehir ve denizlerin adlarını belirttiği eseri, bir bakıma XVI. yy. Türk dünyasının coğrafyasını verir. Görüştüğü mutasavvıflar ve ziyaret ettiği türbeler göz önüne alındığında, neredeyse Türk ve İslâm dünyasının kutsal yerler haritası ortaya çıkmaktadır.